Een vlonder oliën: belasting, aanpak en onderhoud

Waarom een vlonder de zwaarste plek is

Een schutting staat rechtop, zodat regen eraf loopt. Een vlonder ligt plat. Water blijft in de groeven en naden staan, en de planken krijgen de volle middagzon.

• Zon (UV): breekt het lignine aan het oppervlak af. Dat is de lijm tussen de houtvezels. Het hout wordt grijs en ruw.
• Staand water en dauw: houden het oppervlak lang nat. Dat is precies wat schimmels en algen nodig hebben.
• Uitdrogen en zwellen: de bovenkant droogt in de zon veel sneller dan de rest van de plank. Volgens het USDA Wood Handbook is dat de reden dat vlonderplanken hol trekken en scheuren in de lengte krijgen.
• Lopen en schuiven: schoenen, stoelpoten en zand schuren de afwerking weg.
• Groene aanslag: algen op de vochtige, schaduwrijke delen.

Het Wood Handbook merkt op dat verwering voor de levensduur van een vlonder even zwaar kan wegen als rot. Een goede afwerking gaat dus vooral over die verwering.

Wat dat betekent voor je keuze

Kies iets dat in het hout trekt, geen laag die erop ligt. Een filmvormer zoals lak of dekkende beits moet meebuigen met een plank die steeds zwelt en krimpt. Op een vlonder lukt dat slecht: de laag scheurt, water kruipt eronder en hij bladdert af.

Het Wood Handbook zegt het zo: vlonders krijg je het best met indringende, heldere of licht gepigmenteerde afwerkingen. Die moet je vaker opnieuw doen, maar ze falen zelden door scheuren en bladderen. Dekkende beits raadt het af, tenzij die speciaal voor vlonders gemaakt is.

Twee dingen om eerlijk te weten:

• Pigment helpt. Pigment vangt UV op voordat het het hout raakt. Volgens het Wood Handbook remmen gepigmenteerde afwerkingen de verwering af. Een kleurloze olie laat het hout sneller grijs worden.
• Kale olie voedt schimmel. Het Wood Handbook noemt drogende oliën zoals lijnolie en tungolie buiten zwak als enige afwerking, omdat schimmels ze als voedsel gebruiken. Dat geldt het sterkst op schaduwrijke, vochtige plekken.

Stap voor stap

1. Reinigen en ontgrijzen. Veeg blad en zand weg en maak de groeven leeg. Verwijder groene aanslag en vergrijsd, los hout met een reiniger of ontgrijzer. Spoel goed na. Let op: bij eiken en ander looizuurrijk hout geen staalborstel of staalwol; ijzerresten geven volgens het Wood Handbook blauwzwarte vlekken.
2. Laat het hout drogen. Het houtvocht moet onder 20 procent zijn; dat schrijven zowel Osmo als de Restol-fabrikant voor. Een houtvochtmeter kost weinig en geeft zekerheid. Een nieuwe vlonder van geïmpregneerd hout of bangkirai moet volgens Osmo eerst minstens drie maanden buiten liggen.
3. Kies je dag. Droog weer, geen regen voorspeld voor de komende dag, en liefst niet in de volle zon. Zon laat de olie te snel aan het oppervlak drogen. Koopmans noemt voor zijn teakolie: niet onder 5 °C en niet boven 85 procent luchtvochtigheid.
4. Dun aanbrengen, in de lengte van de plank. Werk met een kwast of een brede vloerkwast. Doe telkens een paar planken over de volle lengte, zodat je geen aanzetten ziet. Het Wood Handbook raadt een kwast aan: een roller of spuit zet op een plat vlak snel te veel neer.
5. Overtollige olie weghalen. Wat het hout niet opneemt, blijft als glimmend laagje liggen. Koopmans zegt: na ongeveer 10 minuten nawrijven met een pluisvrije doek. Het Wood Handbook zegt: glimt het na een uur nog, dan is het niet ingetrokken en moet het weg. Zo'n dun vel scheurt volgens het Handbook na een à twee jaar.
6. Laten drogen. Hoe lang hangt af van de olie, de temperatuur en de luchtvochtigheid. Volg het blik. Leg pas na volledige droging de tuinset terug.

Kopse kanten trekken veel meer olie op dan het vlak. Geef ze extra aandacht, ook aan de onderkant als je erbij kunt.

Rekenvoorbeeld: hoeveel olie heb je nodig?

Neem een vlonder van 4 bij 5 meter: 20 m². Volgens de fabrikant van Restol™ haal je met een liter 12 tot 16 m² per laag op geschaafd hout. Onze rekenhulp rekent voorzichtig met de laagste waarde, 12 m² per liter.

Voor vlonders noemt de fabrikant van Restol™ 2 dunne lagen, de eerste rondom: ook aan de onderkant en op de kopse kanten. Dat rondom oliën kost wat extra olie, dus reken ruim, zeker bij een nieuwe vlonder. Op andere buitenhoutwerken spreekt de fabrikant van 3 lagen op niet-geïmpregneerd hout; voor een vlonder houden wij het bij 2 dunne lagen, omdat te veel olie op een plat vlak blijft plakken.

Gegroefde of ruw gezaagde planken nemen meer op dan gladde, zegt ook Osmo in zijn productinformatie. Reken dan ruimer. Een tweede en derde laag gaan meestal minder ver dan de eerste. Vul je eigen maten in op de rekenhulp.

Hoe vaak onderhouden in het Nederlandse klimaat

Kijk elk voorjaar en werk bij waar het nodig is. Osmo raadt aan een vlonder minstens één keer per jaar na te kijken.

Het Wood Handbook geeft indringende afwerkingen op nieuw, glad hout een levensduur van één tot enkele jaren. De volgende lagen gaan langer mee, omdat verweerd hout meer opneemt.

Nederland is vochtig. In De Bilt is de luchtvochtigheid gemiddeld 81 procent en valt er ruim 850 mm regen per jaar (KNMI, 1991–2020).

April en mei zijn het droogst: 's middags rond 60 procent luchtvochtigheid. Dat maakt april tot juni volgens ons het beste moment om te oliën. Dat is onze lezing van de cijfers, geen advies van het KNMI.

Een vlonder slijt niet overal even snel. De looproute en het zonnigste deel vragen eerder om een laag dan de hoek in de schaduw.

Een eenvoudige test: blijven waterdruppels liggen, of trekken ze meteen in? Trekken ze in, dan is het tijd. Werk altijd op schoon, droog hout.

Groene aanslag en een gladde vlonder

Groen is meestal algen; zwarte puntjes zijn meestal schimmel. Volgens het Wood Handbook groeien ze vaak samen, het liefst op schaduwrijke plekken waar het hout lang vochtig blijft. Die schimmels breken het hout niet af, maar ze eten wel van natuurlijke oliën zoals lijnolie.

Het Handbook geeft een simpele test: een druppel huishoudbleek op de verkleuring. Verdwijnt het donker in een à twee minuten, dan is het schimmel. Blijft het, dan is het vuil, uitgeloogde houtstof of een ijzervlek.

• Haal blad weg: nat blad op hout is glad en houdt het vochtig.
• Houd de naden open, zodat water weg kan en de planken opdrogen.
• Reinig met een reiniger tegen groene aanslag en een schrobber. Een hogedrukreiniger gebruik je liever niet: het Wood Handbook waarschuwt dat de straal hout weghaalt, en de vezels gaan rechtop staan.
• Laat het hout drogen en olie pas daarna.

Ook te veel olie maakt een vlonder glad. Wat niet in het hout trekt, blijft als vettig laagje liggen. Daarom is stap 5 zo belangrijk.

Veilig werken: doeken kunnen vanzelf ontbranden

Doeken met drogende olie kunnen vanzelf warm worden en vlam vatten. Het Wood Handbook noemt doeken, sponzen en papier met olie bijzonder gevoelig voor zelfontbranding. Leg ze plat uit om buiten te drogen of doe ze in een gesloten metalen bak met water.

Lees hoe dat komt en wat je precies doet in zelfontbranding van oliedoeken.