Waarom wordt hout grijs? En wat doet olie ertegen

Stap 1: zonlicht breekt de lignine af

Hout bestaat grofweg uit cellulose en hemicellulose (samen 55 tot 65 procent), lignine (20 tot 30 procent) en inhoudsstoffen. Lignine is de lijm die de vezels bij elkaar houdt. Het is ook het deel dat uv-licht het sterkst opvangt.

Lignine absorbeert uv tussen ongeveer 250 en 400 nanometer. Daarbij ontstaan radicalen, die verder reageren tot gele en bruine stoffen. Daarom wordt vers hout in de zon eerst geler of donkerder, en pas later grijs.

Volgens het Wood Handbook begint die afbraak aan het oppervlak al na een paar uur. Je ziet het nog niet, maar de bovenste vezels zitten daarna minder vast.

Stap 2: regen spoelt de resten weg

De afgebroken lignine lost op in water. Regen spoelt haar weg, samen met de inhoudsstoffen die het hout zijn kleur gaven. Wat overblijft, is een laagje losse cellulosevezels zonder kleur.

Cellulose zelf vangt geen uv op en breekt dus nauwelijks af door licht. Volgens het Wood Handbook geeft dat vooral in droge streken en aan de kust de bekende zilvergrijze glans.

Daarna slijten de losse vezels heel langzaam weg. Volgens het Wood Handbook verliest onbehandeld hout zo ongeveer 6 mm per eeuw. Douglas die 16 jaar verticaal op het zuiden stond, verloor zo'n 1,4 mm aan vroeghout (de zachte voorjaarslagen).

Stap 3: schimmels maken het grijs donker

In een vochtig klimaat als het Nederlandse komt de grijze kleur voor een groot deel van schimmels. Donkere sporen en schimmeldraden op het oppervlak geven het hout een grijze tot zwarte, vlekkerige tint.

Onderzoekers noemen vooral de zwarte, gistachtige schimmel Aureobasidium pullulans, die zich graag vestigt op verweerd hout. In Nederland heet zulke aanslag vaak blauw of zwart. Daarnaast bestaat echte blauwschimmel: een schimmel die in het spinthout zelf groeit en niet weg te poetsen is.

Het KNMI meet in De Bilt gemiddeld 81 procent luchtvochtigheid en 855 mm neerslag per jaar (1991–2020). Dat is een prettig klimaat voor schimmels op hout.

Grijs is geen rot

Vergrijzing is een probleem van het oppervlak. Volgens het Wood Handbook tasten de schimmels van grijze aanslag het hout zelf niet aan. Ook blauwschimmel maakt hout niet zwakker: hij leeft van suikers in het spinthout, niet van de houtvezels.

Licht dringt maar een fractie van een millimeter in het hout. Een review uit 2021 noemt uv tot ongeveer 0,15 mm; violet licht reikt volgens onderzoek uit 2007 iets dieper. Daaronder is het hout nagenoeg onveranderd.

Rot is iets anders. Dat zijn houtrotschimmels die het hout van binnenuit afbreken, als het lang nat blijft. Zacht, sponzig of brokkelig hout is een teken van rot; grijs alleen niet.

Hoe snel gaat het in Nederland?

De chemische verandering begint in dagen tot weken. Een gelijkmatig zilvergrijs duurt volgens het Wood Handbook meerdere jaren. De zuidkant en plekken zonder afdak gaan sneller dan hout onder een overstek.

In De Bilt schijnt de zon gemiddeld zo'n 1.715 uur per jaar. Het meest is dat van april tot en met augustus: 189 tot 218 uur per maand.

Hoeveel maanden het in Nederland duurt voor een plank zichtbaar grijs is, hebben we nog niet zelf gemeten. Dat zeggen we dus niet in een getal.

Waarom kleurloze olie minder beschermt dan gepigmenteerde

Kleurloze olie laat uv-licht door. De olie houdt water tegen, maar de lignine eronder breekt gewoon verder af. Volgens een review uit 2021 gaan de meeste heldere afwerkingen in een gematigd klimaat na zo'n twee jaar buiten al stuk.

Pigment werkt als een zonnescherm: het weerkaatst en absorbeert een deel van het licht. Het Wood Handbook stelt het simpel: hoe meer pigment, hoe langer de afwerking meegaat. Licht getinte producten hebben vaak te weinig pigment om de afbraak echt te stoppen.

UV-filters helpen, maar zijn geen vervanging voor pigment. Ze kunnen weglekken of zelf afbreken. En kale lijnolie is buiten volgens het Wood Handbook voedsel voor schimmels: wie olie gebruikt, moet onderhoud plannen.

Ontgrijzen of schuren?

De ontgrijzers die we in Nederlandse bouwmarkten vonden, werken met oxaalzuur. In het veiligheidsblad van Remmers Buitenhout Houtontgrijzer staat 3 tot 5 procent oxaalzuurdihydraat, bij Lacq Houtontgrijzer 5 tot 10 procent. Beide zijn ingedeeld als oorzaak van ernstig oogletsel.

Oxaalzuur haalt volgens het Wood Handbook ijzervlekken en uitgebloede inhoudsstoffen weg. Tegen schimmel werkt het niet goed. Daarvoor gebruik je een middel met zuurstofbleek (natriumpercarbonaat) of verdund chloorbleekmiddel.

Een ontgrijzer geeft het hout geen kleur terug. De grijze laag is juist hout waar de kleur uit is.

Wat bruin lijkt na het ontgrijzen, is schoner of lichter oppervlak, of hout waarvan sterke reinigers en de hogedrukspuit de bovenste vezels hebben weggehaald. Schuren geeft volgens het Wood Handbook hetzelfde resultaat.

• Ontgrijzen past bij grote vlakken met groeven, zoals een vlonder, en bij zwarte ijzer- of looizuurvlekken.
• Schuren past bij gladde delen en bij hout met losse, ruwe vezels. De grijze laag is dun, dus licht schuren is vaak genoeg.
• Spoel goed na met water, laat het hout volledig drogen en draag een veiligheidsbril en handschoenen.