Zelfontbranding van oliedoeken: waarom het gebeurt en hoe je het voorkomt

Wat er gebeurt: drogen is een reactie die warmte geeft

Houtolie droogt niet doordat er water of oplosmiddel verdampt. Drogende oliën zoals lijnolie nemen zuurstof uit de lucht op en reageren daarmee tot een vast netwerk. Die reactie heet oxidatie.

Bij oxidatie komt warmte vrij. Op een geolied tuinhek merk je daar niets van: de olie ligt in een dun laagje en de warmte gaat direct weg in de lucht. Het Nieuw-Zeelandse brandweeronderzoek zegt het zo: een meubel ontbrandt niet vanzelf, een hoop doeken wel.

Een doek heeft een enorm oppervlak, dus de olie kan veel zuurstof tegelijk opnemen. In een prop of een zak zit de warmte bovendien opgesloten. De doeken isoleren zichzelf.

Van warm naar brand

Zolang er meer warmte ontstaat dan er weg kan, loopt de temperatuur in de prop op. Warmte versnelt de reactie, en de reactie geeft weer meer warmte. Zo kan de temperatuur oplopen tot de doek zelf gaat smeulen.

Verffabrikant Adler beschrijft het verloop: zelfontbranding komt niet plotseling, maar begint meestal met merkbare zelfverhitting. Eerst smeult het binnenin. Pas als het vuur de buitenkant bereikt, komen er vlammen.

Brandweer Nederland beschrijft een echt geval. Een schilderes maakte om 18.00 uur haar kwasten schoon en propte de doeken in een zak. De volgende ochtend rond 11.00 uur rook ze een geur als van dakdekkerswerk. Een half uur later stond de gang vol rook en brandde het onder de tafel in haar atelier.

Hoe lang duurt het? Dat weet niemand precies

Er is geen vaste tijd. Het hangt af van de olie, de hoeveelheid, het soort doek, hoe strak de prop is en hoe warm het is. Een groter hoopje en een warme dag maken het risico groter, schrijft de brandweer van Nieuw-Zeeland.

• In het geval van Brandweer Nederland zat er ongeveer 17 uur tussen het opruimen en de rook.
• In een Nieuw-Zeelands geval lag een verfrommelde doek met lijnolie zo'n 15 uur op een vlonder voordat de brand werd ontdekt.
• In proeven van het Britse onderzoeksbureau Hawkins begonnen hoopjes doeken met een kleurolie pas na zo'n 46 uur op te warmen, tot ongeveer 140 °C boven de omgevingstemperatuur. Ze vlogen niet in brand. Met white spirit erbij begon de opwarming al na ongeveer 6 uur, en twee van die proeven eindigden in brand.

Hawkins noemt als vuistregel voor brandonderzoekers een venster van 1 uur tot 2 à 3 dagen. Dat is een inschatting, geen grens. Ga er dus nooit van uit dat een doek na een dag veilig is zolang hij nog nat of plakkerig is.

Welke oliën wel, en welke niet

Het risico zit in drogende oliën: oliën die met zuurstof uitharden. Dat zijn vooral lijnolie (rauw en gekookt), tungolie en producten die daarop gebouwd zijn.

• Lijnolie: het bekendste voorbeeld. De oxidatie is exotherm, dat wil zeggen dat er warmte bij vrijkomt.
• Tungolie: het veiligheidsblad van een zuivere tungolie waarschuwt dat de reactie tot zelfontbranding kan leiden als de olie in poreus materiaal of doeken trekt.
• Houtolie, beits op oliebasis en hardwaxolie: die bevatten meestal drogende oliën. Remmers schrijft in het veiligheidsblad van zijn Hardwax Olie dat kwasten en textiel met het product vanzelf in brand kunnen vliegen.
• Minerale olie (paraffineolie, smeerolie) droogt niet. Al in 1911 schreef de verfchemicus Gardner dat zo'n olie nauwelijks zuurstof opneemt. Dan ontstaat deze warmte ook niet. Brandbaar blijft minerale olie wel.

Opvallend: in hetzelfde veiligheidsblad van Remmers staat ook dat het product zelf geen zelfontbrandende eigenschappen heeft. Dat klopt allebei. Het blik vat geen vlam; het gevaar ontstaat pas als de olie over een groot oppervlak in een doek, pad of stof wordt verdeeld.

Twijfel je over een product? Kijk in het veiligheidsinformatieblad (VIB), rubriek 2 of 7. Staat er iets over doeken, zelfverhitting of zelfontbranding, behandel de doeken dan als gevaarlijk.

Wat je concreet doet met doeken

1. Nooit in een prop, zak, doos of prullenbak. Ook niet even, ook niet in de schuur. Juist daar houdt de warmte zich vast.
2. Plat uitgespreid buiten laten drogen. Hang ze los over een waslijn of leg ze plat op een stenen ondergrond, uit de buurt van iets wat kan branden. De brandweer van Nieuw-Zeeland noemt een betonnen oprit als voorbeeld.
3. Of: in water, in een metalen blik met deksel. Adler adviseert de doeken met water te bevochtigen of onder water in een gesloten metalen bak te bewaren. Brandweer.nl adviseert afgesloten blikken, zodat er geen zuurstof bij kan.
4. Pas weggooien als ze kurkdroog en stijf zijn. Adler noemt dan het restafval. Brandweer Nederland: in kurkdroge doeken kan geen broei ontstaan.

Werk je met veel doeken, zoals bij een grote vlonder? Maak het opruimen dan onderdeel van de klus: elke dag aan het eind, voordat je naar binnen gaat.

Kwasten, pads, werkkleding en schuurstof

Kwasten en rollers. Adler noemt kwasten, sponzen en polijstpads in één adem met doeken: uitspreiden en buiten laten drogen, of nat bewaren in een gesloten metalen bak. Ook de doeken waarmee je een kwast uitveegt, zijn oliedoeken.

White spirit. Brandweer Nederland beschrijft dat de schilderes haar kwasten met terpentine schoonmaakte; de doeken gingen daarna in een zak. In de proeven van Hawkins warmden doeken met white spirit erbij sneller op. Dat is één laboratorium, maar reden genoeg om ook die doeken buiten te laten drogen. Vuile white spirit hoort niet in de gootsteen; lever die in bij de milieustraat.

Werkkleding. Volgens Adler gelden voor doordrenkte werkkleding dezelfde maatregelen als voor doeken. Gooi een vette overall dus niet op een hoop in de wasmand.

Schuurstof. Wie een geoliede vloer of tafel schuurt, maakt fijn stof met olieresten. Pallmann waarschuwt in het technische blad van zijn Magic Oil dat schuurstof van oxidatief drogende systemen kan zelfontbranden. Maak het resterende stof nat en bewaar het in een goed gesloten bak. Leeg de stofzak van een schuurmachine daarom ook direct en niet in een volle afvalzak in de schuur.

Wat Nederlandse instanties erover zeggen

Op brandweer.nl staat het advies op de pagina over brandveiligheid aan boord: olie in gebruikte poetsdoeken kan leiden tot zelfontbranding, berg poetskatoen op in afgesloten blikken. Brandweer Nederland publiceert daarnaast de casus van de schilderes uit het boek Casuïstiek uit brandonderzoek voor Brandveilig Leven (Team Brandonderzoek Oost5).

Het RIVM vermeldt in zijn stoffenregister „oliehoudende doeken” als aparte vermelding (UN 1856), met de aantekening dat het om voor zelfontbranding vatbare stoffen gaat.

Hoe vaak het in Nederland misgaat, weten we niet. Een landelijke telling vonden we niet. Na een brand in Amstelveen in 2016, veroorzaakt door poetsdoeken met lijnolie, liet de gemeente weten dat de brandweer meerdere keren per jaar met zulke branden te maken krijgt.