Wat is houtolie en hoe werkt het?

Drogende olie: de kern van elke houtolie

Niet elke olie is geschikt voor hout. Je hebt een drogende olie nodig: een olie die aan de lucht vanzelf vast wordt. De bekendste zijn lijnolie, uit vlaszaad, en tungolie, uit de noten van de tungboom.

Elke plantaardige olie bestaat uit triglyceriden: drie vetzuurketens aan een glycerolmolecuul. Het verschil zit in die vetzuren. Drogende oliën hebben veel ketens met twee of drie dubbele bindingen, zoals linolzuur en linoleenzuur.

Lijnolie heeft van de klassieke drogende oliën het meeste linoleenzuur. Daarom reageert ze zo goed met zuurstof.

Tungolie werkt anders: het grootste deel is α-eleostearinezuur, met drie dubbele bindingen direct naast elkaar. Dat maakt het droogproces ingewikkelder dan bij lijnolie.

Wat er gebeurt: drie stappen

1. Indringen. De vloeibare olie stroomt in de opengezaagde cellen en vaten aan het oppervlak. Een deel trekt volgens het Wood Handbook van het Amerikaanse Forest Products Laboratory ook in de celwand zelf.
2. Zuurstof opnemen. Zuurstof uit de lucht valt de vetzuurketens aan op de plek naast de dubbele bindingen. Er ontstaan radicalen en peroxiden: onstabiele tussenproducten die verder reageren.
3. Een netwerk vormen. De radicalen koppelen de ketens aan elkaar. Losse oliemoleculen worden zo één groot, vast netwerk. Chemici noemen dit oxidatieve polymerisatie.

Dat netwerk zit in en tussen de buitenste cellen. Celwanden met olie erin nemen volgens het Wood Handbook minder water op en zwellen minder. Hoe diep olie precies komt, verschilt per houtsoort en richting; een vast getal in millimeters noemen we daarom niet.

Droog voelen is nog niet uitgehard. Drogende oliën hebben volgens het Wood Handbook soms enkele weken nodig om volledig uit te harden. Zuurstof komt van boven, dus de bovenkant hardt eerst.

Waarom slaolie niet werkt: het jodiumgetal

Of een olie droogt, meet je met het jodiumgetal. Dat is het aantal grammen jodium dat 100 gram olie opneemt. Jodium hecht aan dubbele bindingen, dus hoe hoger het getal, hoe meer plekken waar zuurstof kan aangrijpen.

In een proefschrift van de Universiteit van Amsterdam (2025) geldt: boven 140 drogend, tussen 125 en 140 halfdrogend, onder 125 niet-drogend. Zonnebloemolie is halfdrogend, raapzaadolie niet-drogend.

Slaolie, olijfolie of maïsolie wordt dus nooit echt vast. Het Wood Handbook waarschuwt dat zulke oliën ranzig kunnen worden en voedsel zijn voor schimmels. Je krijgt een vettig oppervlak dat stof vasthoudt.

Olie, lak, verf en beits: in of op het hout

Het grote verschil is waar het product blijft. Olie trekt in het hout en vormt geen laag. Lak en verf vormen een film: een aaneengesloten vel op het oppervlak.

Een film beschermt goed zolang hij heel is. Maar zon breekt het hout onder heldere lak af, en dan laat de lak los.

Volgens het Wood Handbook moet heldere lak in volle zon vaak al na 1 à 2 jaar opnieuw. Olie bladdert niet: ze slijt geleidelijk en je brengt gewoon een nieuwe laag aan.

Beits is een verzamelnaam. Het Wood Handbook onderscheidt semitransparante beits, die indringt en niet bladdert, en dekkende beits, die een film vormt zoals verf. Een gepigmenteerde houtolie zit dicht bij de eerste soort.

Wat er in een blik houtolie zit

Een blik uit de winkel is zelden pure olie. Het is een mengsel, en elk bestanddeel heeft een taak:

• Drogende olie: het bindmiddel, meestal lijnolie, soms tungolie of soja.
• Hars: vaak een alkyd, dat is olie die chemisch aan een alcohol is gekoppeld. Het hardt sneller en harder uit.
• Oplosmiddel: maakt de olie dunner, zodat ze beter intrekt. Het verdampt, en dat telt mee als VOS (vluchtige organische stof).
• Droger: een metaalverbinding, bijvoorbeeld van kobalt, mangaan of ijzer, die de reactie met zuurstof versnelt. Volgens het UvA-proefschrift is 0,005 tot 0,2 procent van de olie genoeg.
• Pigment: geeft kleur en houdt een deel van het uv-licht tegen.
• UV-filter en HALS: stoffen die uv opvangen of de afbraak remmen, vaak samen gebruikt.
• Anti-velmiddel: voorkomt dat er in het blik een vel ontstaat.

Buitenproducten bevatten soms ook een schimmelwerend middel. Wat er precies in een product zit, staat in het veiligheidsinformatieblad (VIB) van de fabrikant.

Warmte en doeken

De reactie met zuurstof gaat door zolang er olie en lucht is, ook in een gebruikte doek. Volgens de fabrikant van Restol™ hang je in olie gedrenkte doeken na gebruik uit om zelfontbranding te voorkomen. Waarom dat nodig is, lees je in zelfontbranding van oliedoeken.