Olie, beits, lak, vernis, was en verf: wat is het verschil?

In het hout of erop: de hoofdindeling

Elke afwerking valt in een van twee groepen. Het Wood Handbook van het Amerikaanse Forest Products Laboratory noemt ze indringende en filmvormende afwerkingen.

Een indringende afwerking trekt in de opengezaagde cellen aan het oppervlak. Een deel komt zelfs in de celwand. Er blijft geen los vel op het hout liggen.

Een filmvormende afwerking legt een aaneengesloten laag op het hout. Zo'n film houdt water en zon tegen zolang hij heel is. Gaat hij stuk, dan moet je de losse delen weghalen voor je opnieuw begint.

Het Wood Handbook vat het zo samen: hoe natuurlijker een afwerking eruitziet, hoe minder lang ze meegaat. Dat is de afweging op deze hele pagina.

De zes afwerkingen kort uitgelegd

• Olie. Een drogende olie zoals lijnolie trekt in en hardt met zuurstof uit tot een netwerk in de buitenste cellen. Een buitenolie bevat meestal ook pigment en hulpstoffen. Hoe dat werkt, lees je in wat is houtolie.
• Transparante beits. Een verzamelnaam. Beits op oliebasis trekt volgens het Wood Handbook in en vormt geen film. Veel Nederlandse tuinbeitsen heten in hun productblad beperkt filmvormend, zoals Wijzonol Transparant Tuinbeits en Sikkens Cetol Novatech. Die zitten tussen olie en lak in.
• Dekkende beits. Bevat meer bindmiddel en pigment. Volgens het Wood Handbook verdwijnen kleur en nerf van het hout eronder, en vormt dekkende beits een film, net als verf.
• Lak en vernis. Een harde, gladde film, mat tot hoogglans. Vernis en blanke lak zijn doorzichtig. Met lak of lakverf wordt in Nederland ook vaak een dekkende, harde verf bedoeld.
• Verf. Een film met veel pigment. Die dekt het hout volledig af en houdt het meeste uv-licht tegen.
• Was. Bijenwas, carnaubawas of paraffine op het oppervlak. Was geeft weinig en kortdurende bescherming en moet vaak opnieuw. Ze wordt vaak als toplaag over een andere afwerking gebruikt.

Hardwax-olie is een combinatie: drogende olie met wassen. Osmo beschrijft zijn Hardwax-Olie Original als plantaardige oliën en wassen, dun aan te brengen, die door de open structuur niet barst of afbladdert. Het is in de eerste plaats een product voor binnen, voor vloeren en meubels.

Vergelijkingstabel

De tabel geeft het algemene beeld. Hoe een bepaald product zich gedraagt, staat in het productblad van de fabrikant.

Onderhoud: bijwerken of schuren

Hier zit het grootste praktische verschil. Indringende afwerkingen bladderen niet. Volgens het Wood Handbook verbleken ze, en het pigment slijt weg. Je maakt het hout schoon en brengt een nieuwe laag aan.

Een film slijt anders. Heldere vernis in de volle zon moet volgens het Wood Handbook meestal al na 1 à 2 jaar opnieuw. De zon breekt het hout onder de vernis af, waarna de vernis loslaat. Opnieuw doen betekent dan meestal afschrapen of schuren.

Verf gaat bij goed ontwerp lang mee en slijt geleidelijk. Bijschilderen is dan vaak genoeg na een wasbeurt. Pas als verf barst of bladdert, moet je de losse delen verwijderen en schuren.

Let op: ook olie of indringende beits kan een film vormen als je te veel aanbrengt. Wat niet intrekt, blijft als glimmende laag liggen. Die kan volgens het Wood Handbook binnen een à twee jaar barsten en afbladderen. Zie ook plakkerig na het oliën.

Waterdamp: wat "het hout laat ademen" betekent

Hout neemt vocht op uit de lucht en geeft het weer af. Een afwerking kan die uitwisseling afremmen. Het Wood Handbook drukt dat uit in een percentage: hoeveel waterdamp een laag tegenhoudt.

In de proeven van het Forest Products Laboratory hield drie lagen lijnolie na 14 dagen vrijwel geen waterdamp meer tegen. Drie lagen urethaanvernis hielden toen nog 44 procent tegen. Paraffinewas, gedompeld, zelfs 95 procent.

Dat is dampopen in de praktijk: olie en indringende beits laten hout drogen na regen. Een dichte film remt dat. Het Wood Handbook waarschuwt dat verf het drogen kan vertragen, waardoor hout op slecht ontworpen plekken nat genoeg blijft om te rotten. Let op: niet elke verf is dicht. Matte latexverf liet in dezelfde proeven veel waterdamp door.

Wanneer kies je wat? Olie is niet altijd het antwoord

• Olie past bij buitenhout dat je regelmatig wilt bijwerken zonder te schuren: een vlonder, schutting, tuinset of tuinhuis. Je ziet het hout en de nerf.
• Transparante beits past bij gevelbekleding en kozijnen waar je de nerf wilt zien en minder vaak wilt onderhouden dan met olie. Sikkens noemt voor Cetol Novatech op kozijnen een onderhoud om de ongeveer 2 jaar, met reinigen en schuren.
• Dekkende beits of verf past als je een egale kleur wilt of hout zo lang mogelijk tegen zon wilt beschermen. Op een vlonder liever niet: volgens het Wood Handbook raden fabrikanten dekkende beits meestal af voor liggende vlakken, omdat die slecht tegen slijtage kan.
• Lak of vernis is vooral iets voor binnen: tafels, vloeren, trappen. Buiten in de zon is het veel onderhoud.
• Hardwax-olie is gemaakt voor vloeren en meubels binnen. Bij Osmo is volgens het productblad één nieuwe laag op een schoon oppervlak meestal genoeg als onderhoud.
• Was is een toplaag of iets voor binnenhout dat weinig te verduren krijgt.

Eerlijk is ook: pure drogende olie zonder pigment of schimmelwerend middel doet het buiten niet goed. Volgens het Wood Handbook is zulke olie voedsel voor schimmels. Buitenoliën bevatten daarom pigment en soms een schimmelwerend middel. Ook dan vraagt olie vaker onderhoud dan verf.

Wil je overstappen van verf of lak naar olie? Olie trekt niet in een bestaande film. Die moet er eerst helemaal af.